Zašto bi cijene goriva zbog rata u Iranu mogle ostati visoke godinama

Rat u Iranu ozbiljno je pogodio svjetsku rafinerijsku industriju, zbog čega bi cijene dizela i benzina, prema analizi agencije Rojters, mogle godinama ostati na povišenom nivou.

Dok se tržište sirove nafte relativno dobro prilagodilo naglom padu proizvodnje na Bliskom istoku, rafinerije imaju znatno manje mogućnosti da nadoknade izgubljene kapacitete. To se ogleda u sve većem raskoraku između cijene sirove nafte i gotovih naftnih derivata. Barel Brenta trenutno se kreće oko 90 dolara, oko 25 odsto više nego prije početka sukoba, ali znatno ispod ratnog vrhunca od 118 dolara.

Cijene goriva porasle su znatno više od sirove nafte - evropski dizel poskupio je za više od 70 odsto, a američki benzin oko 60 odsto od početka rata. Sukob je iz pogona izbacio više od petine rafinerijskih kapaciteta na Bliskom istoku, dok je zatvaranje Hormuškog moreuza dodatno ograničilo izvoz goriva. Dodatni pritisak stvaraju ukrajinski napadi na rusku energetsku infrastrukturu, koji su preradu nafte u Rusiji smanjili za skoro 30 odsto, na manje od četiri miliona barela dnevno, zbog čega je Moskva u julu zabranila izvoz dizela.

Rafinerijske marže dostigle su rekordne nivoe u Evropi, Aziji i Sjedinjenim Državama. U Evropi se razlika između cijene dizela i sirove nafte od februara više nego utrostručila, na preko 75 dolara po barelu, dok su američke dizelske marže porasle za više od 140 odsto i u ponedjeljak dostigle rekordnih 100 dolara.

Prema podacima Međunarodne agencije za energiju, prerada nafte u svjetskim rafinerijama bila je u drugom tromjesečju za 5,1 milion barela dnevno manja nego godinu ranije. Iako je potražnja za naftnim derivatima pala za četiri miliona barela dnevno, to nije bilo dovoljno da nadoknadi pad ponude, pa je tržištu nedostajalo preko milion barela dnevno. U trećem tromjesečju očekuje se dodatno pogoršanje odnosa ponude i potražnje.

Globalne zalihe nafte su se od marta do jula smanjivale za 3,5 miliona barela dnevno, što je više od tri odsto svjetske potrošnje, a taj trend bi se prema procjenama mogao nastaviti do kraja godine. Zalihe dizela u SAD su, prema zvaničnim podacima, najniže za ovo doba godine u posljednje tri decenije, dok su zalihe benzina na najnižem sezonskom nivou od 2012. godine.

Čak ni eventualni diplomatski dogovor Vašingtona i Teherana, uz ponovno otvaranje Hormuškog moreuza, ne bi nužno brzo snizio cijene goriva. Više od 20 rafinerija u zemljama Persijskog zaliva oštećeno je tokom rata, a njihova obnova mogla bi potrajati zbog dugih rokova isporuke ključne opreme. Sve to povećava rizik da visoke cijene energije duže ostanu izvor inflacionog pritiska, posebno u Evropi i Aziji, gdje su uz gorivo poskupjeli i ukapljeni prirodni gas.