Naučnici ispituju da li su tamna energija i tamna materija povezane u zajedničkoj "tamnoj dimenziji"

Fizičari sve ozbiljnije razmatraju mogućnost da tamna energija i tamna materija, dva najveća nerazjašnjena sastojka svemira, nisu odvojene pojave nego međusobno povezane manifestacije jedinstvene "tamne" fizike.

Prema trenutnim procjenama, oko 70 odsto materije i energije u svemiru čini tamna energija, nepoznata sila koja tjera prostor da se širi, dok oko 25 odsto čini tamna materija, misteriozna supstanca koja drži galaksije na okupu. Ni jedna ni druga se ne mogu direktno posmatrati jer ne emituju, ne odbijaju niti apsorbuju svjetlost.

Istraživački tim poznat kao DESI (Dark Energy Spectroscopic Instrument) je 2024. godine objavio dokaze da jačina tamne energije, koju nazivaju i "kosmološkom konstantom", nije zaista konstantna. Studija iz 2025. godine, zasnovana na više od dvostruko većoj količini podataka, potvrdila je da se tamna energija mijenja tokom vremena - dostigla je maksimalnu vrijednost prije oko dvije milijarde godina, a od tada slabi. Rezultati takođe ukazuju da je u ranijoj epohi tamna energija mogla biti jača, što naizgled krši zakon održanja energije - pojava koju naučnici nazivaju "fantomskim režimom".

Sve više teoretičara smatra da bi objašnjenje moglo ležati u vezi između tamne energije i tamne materije. "Moglo bi se zamisliti da jedno utiče na drugo. I ne bi bilo iznenađujuće da su obje pojave manifestacije neke vrste jedinstvene teorije tamnog svemira", rekao je Tim Tejt, čestični fizičar sa Univerziteta Kalifornije u Irvajnu.

Ideja o povezanosti tamne energije i tamne materije nije nova - fizičar Džastin Kuri sa Univerziteta Pensilvanije istraživao je tu mogućnost još 2005. godine. On je sa saradnicima Meng-Sjang Linom i Markom Trodenom nedavno napravio model tamnih interakcija zasnovan na analogiji sa kvantnom hromodinamikom, jednom od temeljnih teorija fizike čestica, u kojem se energija tamne energije i masa tamne materije mijenjaju zajedno.

Druga studija, objavljena u januaru u časopisu Physical Review D, predlaže da je tamna materija u ranijoj epohi mogla prenijeti dio svoje energije na tamnu energiju. "Tamna materija je glavna kočnica širenja svemira", objasnila je kosmološkinja Elsa Tešeira sa Univerziteta u Monpeljeu u Francuskoj, dodajući da bi popuštanje te kočnice ubrzalo širenje svemira.

Fizičar Dejvid Andrio iz francuskog Nacionalnog centra za naučna istraživanja (CNRS), koji je u maju 2025. predstavio sopstveni model povezane tamne energije i tamne materije, smatra da je prividno fantomsko ponašanje zapravo posljedica pogrešnog razdvajanja veličina u proračunima. Slično misli i Kumrun Vafa, fizičar sa Univerziteta Harvard, koji kaže da je pretpostavka da se tamna energija može računati nezavisno od tamne materije pogrešna, i da je upravo ona dovela DESI tim do fizički neprihvatljivog fantomskog rezultata.