Pet strateških investicija u Republici Srpskoj vrijednih 2,3 milijarde maraka ostalo uglavnom na papiru

Vlada Republike Srpske je kroz koncesije, direktna ulaganja i privatizaciju za pet strateških projekata iz energetskog sektora i infrastrukture dogovorila poslove vrijedne 2,3 milijarde maraka, ali je za više od dvije decenije realizovano samo 408,5 miliona maraka, pokazuje istraživanje Centra za istraživačko novinarstvo (CIN).

Izgradnja aerodroma u Trebinju, šest hidroelektrana na Drini i Trebišnjici, kao i vađenje sirove nafte najavljivani su kao investicije od strateškog značaja za Republiku Srpsku, ali se realizacija uglavnom svela na izradu tehničke dokumentacije i manje građevinske radove. Prema podacima CIN-a, ostvareno je tek dodjeljivanje koncesija i preprodaja udjela u njima, osnivanje i dokapitalizacija koncesionih preduzeća, kao i zaduživanje - samo za izgradnju jedne od šest planiranih hidroelektrana vlast u Republici Srpskoj zadužila se za 370 miliona maraka.

Ni pokušaj spašavanja zvorničke Fabrike glinice „Birač", nekada najvećeg proizvodno-izvoznog preduzeća u bivšoj Jugoslaviji, putem privatizacije nije urodio plodom. Vlast je u fabriku uložila skoro triput više novca od stranih vlasnika, i to preko kredita Investiciono-razvojne banke Republike Srpske koji nikada nisu vraćeni. Fabrika i povezane firme, preko kojih su litvanski investitori godinama izvlačili novac iz Republike Srpske, otišle su u stečaj koji je poslije 12 godina okončala fočanska firma „Pavgord", otkupivši većinu potraživanja litvanske grupacije. Vlasnik „Pavgorda" Gordan Pavlović je tim otkupom postao i vlasnik bivšeg zvorničkog giganta.

Litvanska grupacija „Ukio Banko Investicine Grupe", u vlasništvu rusko-litvanskog biznismena Vladimira Romanova, pojavila se u Bosni i Hercegovini 1998. godine kao konsultant Vlade Republike Srpske u pripremi privatizacije „Birača", da bi ubrzo postala i kupac preduzeća na međunarodnom tenderu krajem 2000. godine, koji je završen prodajom za šest umjesto prvobitno oglašenih deset miliona maraka. Uskoro potom osnovana je firma „Balkal" u Banjoj Luci koja je preuzela nabavku sirovina i kompletan izvoz, dok se „Birač" bavio uslužnom proizvodnjom.

Urednik portala „Capital" Siniša Vukelić navodi da je „Balkal" imao samo kancelariju, sekretaricu i telefon, a bio je istovremeno najveći izvoznik iz Bosne i Hercegovine sa jednim zaposlenim, veći čak i od „Elektroprivrede BiH" i „Aluminija Mostar". Prema njegovim riječima, profit nije ostajao ni u toj firmi, već se slivao u kompaniju registrovanu na ostrvu sa povoljnijim poreskim statusom. „Obrazac je isti: dogovor iza zatvorenih vrata, u četiri oka, skrivanje od javnosti ugovora i obaveza investitora, izvlačenje novca, ignorisanje predstavnika vlasti, institucija i kontrolnih organa", ocjenjuje Vukelić.

Transparency International BiH je 2018. godine u studiji o slučaju „Birač" procijenio da je manipulacijom transfernih cijena, zloupotrebom kredita i kontrolom nad pravosuđem napravljena ekonomska šteta od oko 3,4 milijarde maraka. „Ovaj slučaj pokazuje savršen primjer zarobljene države gdje sve institucije rade u interesu pojedinca, u interesu jedne male grupe ljudi koja se tu enormno obogatila, a da za štetu koju je društvo u cjelini pretrpjelo neće niko odgovarati", rekao je Srđan Traljić iz Transparency International BiH.

Firma „Balkal" je ubrzo po osnivanju prodata kompaniji sa Britanskih Djevičanskih Ostrva, čime je otežano utvrđivanje stvarnog vlasnika u eventualnim budućim istragama. Litvanska grupacija je tokom 2003. i 2004. godine preko „Birača" osnovala i firme „Aluminu", „Mehaniku", „Birač Energo" i „Energoliniju", a Investiciono-razvojna banka Republike Srpske je 2014. godine ovim zavisnim društvima odobrila dodatne kredite u milionskim iznosima.