Ajnstajnova „greška“ koja je postala temelj savremene kosmologije

Kosmološka konstanta koju je Albert Ajnštajn uveo 1917. godine, a potom je odbacio nazvavši je svojom najvećom greškom, danas je jedan od stubova modela kojim naučnici opisuju širenje vasione. Otkriće da se svemir ne širi usporeno, nego sve brže, vratilo je tu ideju u središte moderne kosmologije.

Ajnštajn je ubrzo nakon razvoja opšte teorije relativnosti počeo da primjenjuje svoje jednačine na vasionu kao cjelinu. Umjesto statičnog svemira, kakav je tada bio prihvaćen stav u nauci, njegove jednačine su ukazivale na dinamičan kosmos koji se ili širi ili sažima. Da bi svemir učinio stabilnim, dodao je takozvanu kosmološku konstantu, oznaku lambda, koja djeluje kao gravitacioni uticaj ugrađen u samu tkaninu prostor-vremena i koja, zavisno od vrijednosti, može da proizvede privlačenje ili odbijanje.

Nekoliko godina kasnije, Edvin Habl je otkrio da se vasiona zaista širi, dok je ruski kosmolog Aleksandar Fridman razvio teorijske osnove koje su kasnije poduprle teoriju Velikog praska. Ajnštajn je potom napustio ideju o kosmološkoj konstanti, opisujući je prijateljima kao svoju najveću grešku.

Preokret se dogodio 1998. godine, kada su dva tima astronoma pokušavala da razriješe spor oko toga koliko materije sadrži vasiona. Umjesto usporavanja širenja, koje bi se očekivalo usljed gravitacionog dejstva materije, mjerenja su pokazala da se širenje vasione ubrzava. Najjednostavnije objašnjenje za to ubrzanje bila je upravo Ajnštajnova kosmološka konstanta, koja se danas naziva i tamna energija.

Ovo otkriće je promijenilo tadašnji Standardni model kosmologije, razvijan tokom osamdesetih i devedesetih godina prošlog vijeka, koji nije mogao da objasni ubrzano širenje. Zamijenio ga je model poznat kao LCDM kosmologija, u kojem lambda označava kosmološku konstantu, odnosno tamnu energiju, a CDM hladnu tamnu materiju - vrstu materije za koju se smatra da čini najveći dio mase u gotovo svakoj galaksiji.

LCDM model je, uprkos relativnoj jednostavnosti i malom broju promjenljivih parametara, uspio da objasni veliki broj astronomskih posmatranja i danas predstavlja najbolji opis razvoja vasione od Velikog praska do danas. Naučnici ipak upozoravaju da, iako model izuzetno dobro funkcioniše, to ne znači da je konačan ili u potpunosti tačan.